Thuốc đích, miễn dịch và hóa trị khác nhau như thế nào trong điều trị ung thư?
Thuốc đích, miễn dịch và hóa trị khác nhau như thế nào? Đây là câu hỏi rất thường gặp khi người bệnh bắt đầu tìm hiểu về các phương pháp điều trị ung thư. Nhiều người cho rằng hóa trị là phương pháp cũ, còn thuốc đích và miễn dịch là những phương pháp mới nên chắc chắn tốt hơn. Tuy nhiên, cách hiểu này chưa chính xác.
Ba phương pháp có cơ chế tác động, đối tượng phù hợp và tác dụng phụ khác nhau. Không phải bệnh nhân nào cũng dùng được thuốc đích hoặc miễn dịch, và hóa trị vẫn giữ vai trò quan trọng trong điều trị nhiều loại ung thư.
Điều quan trọng không phải là tìm phương pháp “mới nhất” hay “đắt nhất”, mà là xác định phương pháp nào phù hợp nhất với loại ung thư, giai đoạn bệnh và đặc điểm sinh học của khối u.
Thuốc đích, miễn dịch và hóa trị khác nhau như thế nào?
Có thể hiểu đơn giản:
- Hóa trị sử dụng thuốc chống ung thư, nhiều loại tác động mạnh lên các tế bào đang phân chia nhanh.
- Thuốc điều trị đích nhắm vào một protein, con đường tín hiệu hoặc đặc điểm phân tử cụ thể có vai trò trong sự phát triển của ung thư.
- Liệu pháp miễn dịch tác động lên hệ miễn dịch, giúp cơ thể nhận biết và chống lại tế bào ung thư tốt hơn.
Ba phương pháp không phải ba “cấp độ” điều trị từ thấp đến cao. Trong thực tế, bác sĩ có thể sử dụng riêng lẻ hoặc phối hợp nhiều phương pháp tùy từng bệnh.
Hóa trị là gì?
Hóa trị (chemotherapy) là phương pháp sử dụng các thuốc chống ung thư để tiêu diệt hoặc ngăn cản sự phát triển của tế bào ung thư.
Nhiều thuốc hóa trị tác động lên những tế bào đang phân chia nhanh. Tuy nhiên, một số tế bào bình thường như tế bào tủy xương, nang tóc và niêm mạc đường tiêu hóa cũng có tốc độ phân chia nhanh nên có thể bị ảnh hưởng.
Đây là lý do một số bệnh nhân hóa trị gặp các tác dụng phụ như mệt mỏi, buồn nôn, rụng tóc, giảm bạch cầu, thiếu máu hoặc viêm niêm mạc.
Tuy nhiên, không phải thuốc hóa trị nào cũng gây cùng một tác dụng phụ, và mức độ phản ứng của mỗi bệnh nhân cũng khác nhau.
Hóa trị được sử dụng khi nào?
Tùy loại ung thư và giai đoạn bệnh, hóa trị có thể được sử dụng để thu nhỏ khối u trước phẫu thuật, giảm nguy cơ tái phát sau phẫu thuật, phối hợp với xạ trị, kiểm soát ung thư tiến triển hoặc kết hợp với liệu pháp miễn dịch và các phương pháp khác.
Vì vậy, quan niệm “hóa trị là phương pháp cũ nên kém hơn thuốc đích hoặc miễn dịch” là không chính xác.
Trong nhiều bệnh ung thư, hóa trị vẫn là một phần quan trọng của phác đồ điều trị hiện đại.
Thuốc điều trị đích là gì?
Thuốc điều trị đích (targeted therapy) là nhóm thuốc nhắm vào những đặc điểm cụ thể của tế bào ung thư hoặc các cơ chế mà khối u sử dụng để phát triển và tồn tại.
Khác với cách hiểu phổ biến rằng thuốc đích có thể “tự tìm tế bào ung thư”, trên thực tế mỗi thuốc thường được thiết kế để tác động lên một mục tiêu sinh học hoặc phân tử nhất định.
Do đó, trước khi sử dụng nhiều loại thuốc đích, bác sĩ cần xác định khối u có mục tiêu phù hợp hay không. Nên cần làm thêm xét nghiệm gen để biết được có phù hợp không.
Xét nghiệm gen có vai trò gì trước khi dùng thuốc đích?
Trong một số loại ung thư, đặc biệt ung thư phổi không tế bào nhỏ giai đoạn tiến xa, xét nghiệm phân tử có vai trò rất quan trọng.
Bác sĩ có thể khảo sát các biến đổi như EGFR, ALK, ROS1, BRAF, RET, MET, NTRK, KRAS G12C, HER2/ERBB2 hoặc những dấu ấn khác tùy loại bệnh và bối cảnh điều trị.
Nếu phát hiện một biến đổi có ý nghĩa và có thuốc phù hợp, bệnh nhân có thể được cân nhắc điều trị đích.
Ví dụ, một số bệnh nhân ung thư phổi có đột biến EGFR nhạy cảm có thể được điều trị bằng thuốc ức chế EGFR. Một số trường hợp có ALK rearrangement lại sử dụng nhóm thuốc nhắm ALK.
Trong ung thư vú, HER2 cũng là một biomarker quan trọng giúp xác định khả năng sử dụng các liệu pháp hướng HER2.
Có đột biến gen là chắc chắn dùng được thuốc đích?
Không.
Đây là một trong những nhầm lẫn thường gặp nhất.
Một xét nghiệm phân tử có thể phát hiện biến đổi gen nhưng biến đổi đó chưa chắc đã có thuốc được chứng minh hiệu quả hoặc được chỉ định cho loại ung thư và tình trạng cụ thể của bệnh nhân.
Có những biến đổi hiện chỉ mang ý nghĩa nghiên cứu hoặc chưa đủ bằng chứng để lựa chọn thuốc.
Vì vậy, thay vì chỉ hỏi:
“Tôi có đột biến gen không?”
Người bệnh nên hỏi bác sĩ:
“Khối u của tôi có biomarker hoặc biến đổi phân tử nào có ý nghĩa điều trị và hiện có thuốc phù hợp hay không?”
Thuốc đích có tốt hơn hóa trị không?
Không thể kết luận chung như vậy.
Ở đúng nhóm bệnh nhân có mục tiêu phân tử phù hợp, thuốc đích có thể mang lại hiệu quả rất tốt và trong một số bối cảnh được ưu tiên hơn hóa trị.
Nhưng nếu khối u không có mục tiêu phù hợp, một thuốc đích dù rất mới hoặc rất đắt cũng có thể không mang lại lợi ích.
Ngoài ra, ung thư có thể hình thành cơ chế kháng thuốc trong quá trình điều trị. Khi đó, bác sĩ có thể cần xét nghiệm lại hoặc chuyển sang một chiến lược khác.
Do đó:
Có thuốc đích là có thêm một lựa chọn điều trị phù hợp, không có nghĩa thuốc đích luôn tốt hơn mọi phương pháp khác.
Liệu pháp miễn dịch là gì?
Liệu pháp miễn dịch (immunotherapy) là nhóm phương pháp giúp hệ miễn dịch chống lại ung thư.
Một nhóm thuốc miễn dịch quan trọng hiện nay là thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch (immune checkpoint inhibitors).
Bình thường, cơ thể có những “điểm kiểm soát” giúp hệ miễn dịch không hoạt động quá mức và tấn công các mô khỏe mạnh. Một số tế bào ung thư có thể lợi dụng các cơ chế này để né tránh hệ miễn dịch.
Các thuốc tác động vào những điểm kiểm soát như PD-1, PD-L1 hoặc CTLA-4 có thể giúp hệ miễn dịch phục hồi khả năng nhận diện và tấn công tế bào ung thư ở những bệnh nhân phù hợp.
PD-L1 có phải là xét nghiệm gen không?
Không.
PD-L1 là một biomarker, thường được đánh giá trên mẫu mô bằng phương pháp hóa mô miễn dịch.
Trong một số loại ung thư, kết quả PD-L1 có thể góp phần giúp bác sĩ quyết định liệu bệnh nhân có phù hợp với một số chiến lược điều trị miễn dịch hay không.
Tuy nhiên, không nên hiểu đơn giản rằng:
PD-L1 cao = chắc chắn miễn dịch hiệu quả.
hoặc
PD-L1 thấp = hoàn toàn không thể dùng miễn dịch.
Ý nghĩa của PD-L1 còn phụ thuộc vào loại ung thư, giai đoạn bệnh, phác đồ dự kiến và những đặc điểm khác của bệnh nhân.
Miễn dịch có tốt hơn hóa trị không?
Cũng không thể so sánh theo cách này.
Trong một số trường hợp, bệnh nhân có thể sử dụng liệu pháp miễn dịch đơn độc. Nhưng ở nhiều bệnh cảnh khác, bác sĩ lại sử dụng hóa trị kết hợp miễn dịch.
Có những loại ung thư mà hóa trị vẫn đóng vai trò chủ đạo.
Cũng có những bệnh nhân mang một biến đổi phân tử đặc hiệu mà thuốc đích được ưu tiên trong một bối cảnh điều trị nhất định.
Vì vậy, miễn dịch không phải là “phiên bản cao cấp hơn” của hóa trị.
Tác dụng phụ của hóa trị, thuốc đích và miễn dịch có giống nhau không?
Không. Mỗi nhóm thuốc có kiểu tác dụng phụ khác nhau.
Tác dụng phụ của hóa trị
Tùy từng thuốc, người bệnh có thể gặp mệt mỏi, buồn nôn, giảm tế bào máu, rụng tóc, viêm niêm mạc, thay đổi vị giác hoặc các độc tính đặc hiệu khác.
Tác dụng phụ của thuốc đích
Thuốc đích không chỉ tác động lên tế bào ung thư và không phải hoàn toàn không có tác dụng phụ.
Tùy thuốc, người bệnh có thể gặp phát ban, tiêu chảy, tăng huyết áp hoặc những ảnh hưởng lên gan, tim, phổi và các cơ quan khác.
Tác dụng phụ của liệu pháp miễn dịch
Tác dụng phụ của miễn dịch có cơ chế khá đặc biệt.
Do hệ miễn dịch được hoạt hóa, trong một số trường hợp nó có thể tấn công cả mô bình thường và gây ra biến cố bất lợi liên quan miễn dịch.
Các cơ quan có thể bị ảnh hưởng bao gồm da, ruột, gan, phổi, tuyến giáp và các tuyến nội tiết khác. Một số phản ứng có thể nghiêm trọng nếu không được nhận biết và xử trí kịp thời.
Vì vậy, bệnh nhân đang điều trị miễn dịch cần thông báo cho bác sĩ khi xuất hiện triệu chứng mới hoặc bất thường.
So sánh hóa trị, thuốc đích và miễn dịch
| Tiêu chí | Hóa trị | Thuốc đích | Miễn dịch |
|---|---|---|---|
| Cơ chế chính | Tác động lên tế bào ung thư, nhiều thuốc ảnh hưởng mạnh đến tế bào phân chia nhanh | Nhắm vào mục tiêu phân tử cụ thể | Điều chỉnh hệ miễn dịch chống ung thư |
| Có cần xét nghiệm biomarker? | Không phải lúc nào | Thường cần đối với nhiều thuốc | Tùy loại ung thư và thuốc |
| Cách sử dụng | Uống hoặc truyền tùy thuốc | Uống hoặc truyền tùy thuốc | Nhiều checkpoint inhibitor được truyền |
| Tác dụng phụ | Tùy phác đồ | Phụ thuộc mục tiêu và loại thuốc | Có thể gây độc tính liên quan miễn dịch |
| Có thể phối hợp phương pháp khác? | Có | Có | Có |
| Có phù hợp với mọi bệnh nhân? | Không | Không | Không |
Một bệnh nhân có thể vừa hóa trị vừa miễn dịch không?
Có.
Đây là điều rất thường khiến bệnh nhân nhầm lẫn.
Ba phương pháp không nhất thiết phải tách biệt hoàn toàn.
Trong một số loại ung thư, bác sĩ có thể sử dụng:
Hóa trị + miễn dịch
hoặc các chiến lược phối hợp khác tùy bệnh cảnh.
Một bệnh nhân cũng có thể trải qua nhiều phương pháp khác nhau trong suốt quá trình điều trị. Việc lựa chọn có thể thay đổi theo giai đoạn bệnh, đáp ứng với thuốc, tác dụng phụ hoặc sự xuất hiện của những đặc điểm phân tử mới.
Tại sao hai người cùng bị ung thư phổi nhưng dùng thuốc hoàn toàn khác nhau?
Đây là ví dụ điển hình cho điều trị ung thư cá thể hóa.
Hai người đều mắc ung thư biểu mô tuyến của phổi, thậm chí cùng ở giai đoạn IV, nhưng phương án điều trị có thể rất khác.
Một bệnh nhân có đột biến EGFR phù hợp có thể được cân nhắc thuốc đích EGFR.
Một bệnh nhân khác không có biến đổi phân tử có thuốc đích phù hợp nhưng có các đặc điểm thích hợp cho liệu pháp miễn dịch.
Người khác nữa có thể được bác sĩ lựa chọn hóa trị kết hợp miễn dịch.
Vì vậy, không nên nhìn vào thuốc của một bệnh nhân khác rồi tự hỏi:
“Cùng mắc ung thư phổi, tại sao người đó được dùng thuốc đích mà tôi lại phải hóa trị?”
Câu hỏi quan trọng hơn là:
“Với loại ung thư, giai đoạn và biomarker của tôi, phương án điều trị nào phù hợp nhất và vì sao?”
Không có đột biến dùng thuốc đích có phải tiên lượng xấu?
Không thể kết luận như vậy.
Không phát hiện biến đổi có thuốc đích phù hợp không đồng nghĩa với việc “không còn thuốc điều trị”.
Tùy loại ung thư và giai đoạn, bệnh nhân vẫn có thể được điều trị bằng phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, miễn dịch hoặc phối hợp nhiều phương pháp.
Ngược lại, có một đột biến dùng được thuốc đích cũng không có nghĩa bệnh chắc chắn có tiên lượng tốt.
Tiên lượng ung thư còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố như loại ung thư, giai đoạn, đặc điểm sinh học, vị trí di căn, thể trạng người bệnh và mức độ đáp ứng với điều trị.
Làm sao bác sĩ lựa chọn giữa thuốc đích, miễn dịch và hóa trị?
Trước khi quyết định điều trị, bác sĩ thường cần ghép nhiều thông tin lại với nhau.
Đầu tiên là chẩn đoán mô bệnh học: bệnh nhân mắc loại ung thư nào?
Tiếp theo là giai đoạn bệnh: bệnh còn khu trú hay đã lan đến hạch hoặc cơ quan khác?
Sau đó, tùy loại ung thư, bác sĩ có thể cần thêm xét nghiệm biomarker, xét nghiệm phân tử, PD-L1 hoặc các xét nghiệm chuyên biệt khác.
Cuối cùng, lựa chọn điều trị còn phải tính đến tuổi, thể trạng, bệnh nền, chức năng các cơ quan, điều trị trước đó và mục tiêu điều trị.
Đây là lý do một kết quả xét nghiệm đơn lẻ hiếm khi đủ để tự quyết định nên dùng thuốc nào.
Thuốc đích, miễn dịch hay hóa trị – phương pháp nào tốt nhất?
Không có một phương pháp tốt nhất cho tất cả bệnh nhân ung thư.
Một thuốc đích có thể rất hiệu quả nếu khối u có đúng mục tiêu phân tử, nhưng không phù hợp nếu không có biomarker tương ứng.
Liệu pháp miễn dịch có thể mang lại lợi ích đáng kể cho một số bệnh nhân, nhưng không phải tất cả đều đáp ứng.
Hóa trị đã được sử dụng từ lâu nhưng vẫn là nền tảng điều trị của nhiều loại ung thư và có thể được phối hợp với các phương pháp hiện đại.
Vì vậy, khi được chẩn đoán ung thư, thay vì chỉ hỏi:
“Thuốc nào tốt nhất?”
Người bệnh nên hỏi bác sĩ:
“Với loại ung thư, giai đoạn và đặc điểm sinh học của khối u của tôi, phương pháp nào phù hợp nhất? Vì sao bác sĩ lựa chọn phương án này?”
Đó mới là câu hỏi quan trọng trong điều trị ung thư hiện đại.
Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa ung bướu.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc đích có phải hóa trị không?
Không. Thuốc đích và hóa trị là hai nhóm điều trị có cơ chế khác nhau. Thuốc đích tác động vào những mục tiêu phân tử cụ thể, trong khi nhiều thuốc hóa trị tác động mạnh lên quá trình phân chia của tế bào.
Điều trị miễn dịch có làm rụng tóc không?
Rụng tóc không phải tác dụng phụ điển hình của nhiều thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch như với một số phác đồ hóa trị. Tuy nhiên, miễn dịch có các tác dụng phụ riêng và đôi khi có thể nghiêm trọng.
Không có đột biến gen có dùng miễn dịch được không?
Có thể. Khả năng sử dụng miễn dịch không được quyết định đơn thuần bởi việc có hay không có đột biến dùng thuốc đích. Bác sĩ cần xem loại ung thư, PD-L1 và nhiều yếu tố khác.
Thuốc đích có phải uống suốt đời không?
Không thể áp dụng một câu trả lời cho mọi bệnh nhân. Thời gian sử dụng phụ thuộc loại ung thư, thuốc, giai đoạn bệnh, mục tiêu điều trị, hiệu quả và tác dụng phụ.
Có thể đổi từ hóa trị sang thuốc đích hoặc miễn dịch không?
Có thể trong những trường hợp phù hợp. Việc thay đổi phương pháp phụ thuộc vào diễn biến bệnh, kết quả xét nghiệm, điều trị đã sử dụng và các lựa chọn được chứng minh phù hợp với bệnh nhân.
