U hắc tố Melanoma là gì?
U hắc tố (Melanoma) là một dạng ung thư phát triển từ tế bào hắc tố (melanocyte) – những tế bào tạo ra melanin, sắc tố góp phần tạo màu cho da.
So với ung thư biểu mô tế bào đáy và ung thư biểu mô tế bào vảy, melanoma ít gặp hơn nhưng đáng lưu ý vì có khả năng xâm lấn và di căn cao hơn nếu không được phát hiện, điều trị sớm.
Melanoma thường xuất hiện trên da, nhưng tế bào hắc tố còn tồn tại ở một số vị trí khác. Vì vậy, bệnh hiếm khi có thể xuất hiện tại mắt hoặc các niêm mạc như mũi, miệng, đường tiêu hóa và đường sinh dục.
Các loại u hắc tố thường gặp
Melanoma không phải chỉ có một dạng.
U hắc tố lan rộng bề mặt
Khối u thường phát triển theo chiều ngang trên bề mặt da trong một khoảng thời gian trước khi xâm lấn sâu hơn.
Đây là thể thường gặp ở các nước phương Tây.
U hắc tố dạng nốt
Dạng này có xu hướng phát triển xuống sâu tương đối nhanh.
Tổn thương có thể biểu hiện dưới dạng một nốt nổi trên da và đôi khi được phát hiện khi khối u đã có độ dày đáng kể.
Lentigo maligna melanoma
Thường liên quan đến vùng da chịu tổn thương ánh nắng kéo dài như mặt, tai, đầu hoặc cổ.
Tổn thương có thể phát triển nông trong thời gian dài trước khi xâm lấn sâu hơn.
U hắc tố vùng đầu chi
Đây là thể đặc biệt cần chú ý ở người châu Á.
Khối u thường xuất hiện ở:
- Lòng bàn chân.
- Lòng bàn tay.
- Dưới móng tay hoặc móng chân.
Khác với nhiều melanoma da thông thường, vị trí xuất hiện của thể này không nhất thiết là vùng thường xuyên tiếp xúc với ánh nắng.
Do nằm ở những vị trí ít được kiểm tra, tổn thương đôi khi bị nhầm với vết bầm, chai chân hoặc bất thường ở móng.
U hắc tố niêm mạc
Melanoma hiếm khi phát triển tại lớp niêm mạc của mũi, miệng, họng, đường tiêu hóa hoặc đường sinh dục.
U hắc tố ở mắt
Melanoma cũng có thể phát triển tại mắt, thường liên quan đến màng bồ đào. Đây là bệnh có đặc điểm và phương pháp điều trị khác melanoma da.
Nguyên nhân gây u hắc tố là gì?
Melanoma hình thành khi tế bào hắc tố xuất hiện những biến đổi trong DNA khiến chúng phát triển và phân chia mất kiểm soát.
Đối với melanoma da ở những vùng thường xuyên tiếp xúc ánh nắng, bức xạ tia cực tím (UV) là một yếu tố nguy cơ quan trọng.
Tia UV có thể đến từ ánh nắng mặt trời hoặc nguồn UV nhân tạo như thiết bị tắm nắng.
Tuy nhiên, tia UV không giải thích được tất cả trường hợp. Melanoma vẫn có thể xuất hiện tại lòng bàn chân, dưới móng hoặc niêm mạc – những vị trí ít hoặc gần như không tiếp xúc với ánh nắng.
Ai có nguy cơ mắc melanoma cao hơn?
Một số yếu tố được tài liệu đề cập gồm:
Tiếp xúc nhiều với tia UV: đặc biệt các đợt phơi nắng cường độ cao gây cháy nắng.
Da dễ cháy nắng: người có da sáng màu, nhiều tàn nhang hoặc dễ cháy nắng có nguy cơ cao hơn.
Có nhiều nốt ruồi hoặc nốt ruồi bất thường: số lượng nốt ruồi nhiều và một số loại nốt ruồi không điển hình có liên quan đến nguy cơ melanoma cao hơn.
Đã từng mắc melanoma hoặc ung thư da: nguy cơ xuất hiện melanoma tiếp theo cao hơn.
Tiền sử gia đình: người có cha mẹ, anh chị em hoặc con mắc melanoma có nguy cơ cao hơn.
Suy giảm miễn dịch: chẳng hạn người sử dụng thuốc ức chế miễn dịch sau ghép tạng.
Có một hoặc nhiều yếu tố trên không có nghĩa chắc chắn sẽ mắc melanoma.
Dấu hiệu u hắc tố: Quy tắc ABCDE
Một trong những biểu hiện quan trọng của melanoma là nốt ruồi đang có thay đổi hoặc xuất hiện một tổn thương sắc tố mới khác thường.
Quy tắc ABCDE là cách đơn giản giúp nhận biết một nốt ruồi đáng chú ý.
A – Asymmetry: Bất đối xứng
Hãy tưởng tượng một đường chia nốt ruồi thành hai nửa.
Nếu hai bên có hình dạng rất khác nhau, tổn thương có thể cần được kiểm tra.
B – Border: Bờ không đều
Nốt ruồi thông thường thường có đường viền khá rõ.
Melanoma có thể có bờ nham nhở, khía, không đều hoặc khó xác định.
C – Color: Màu sắc không đồng nhất
Một nốt ruồi bình thường thường có màu tương đối đồng đều.
Tổn thương đáng nghi có thể chứa nhiều sắc độ như:
Nâu – đen – xám – đỏ/hồng – trắng.
D – Diameter: Đường kính
Kích thước có thể là một yếu tố gợi ý, nhưng không nên dùng một ngưỡng đường kính duy nhất để loại trừ melanoma.
Một melanoma vẫn có thể nhỏ khi mới xuất hiện.
Vì vậy, sự thay đổi theo thời gian thường quan trọng hơn việc chỉ đo kích thước một lần.
E – Evolving: Thay đổi
Đây là một trong những đặc điểm đặc biệt đáng chú ý.
Nốt ruồi có thể:
- Lớn nhanh hơn.
- Thay đổi hình dạng.
- Thay đổi màu.
- Nổi cao hơn.
- Ngứa.
- Loét.
- Chảy máu.
Một nốt ruồi đang thay đổi nên được đánh giá.
Dấu hiệu “vịt con xấu xí” là gì?
Ngoài ABCDE, có một nguyên tắc rất dễ nhớ gọi là “ugly duckling sign” – dấu hiệu vịt con xấu xí.
Hãy quan sát các nốt ruồi trên cơ thể.
Nếu phần lớn chúng trông tương đối giống nhau nhưng có một nốt hoàn toàn khác biệt, nốt đó đáng được chú ý hơn.
Ví dụ, một người có nhiều nốt ruồi nhỏ màu nâu nhạt nhưng xuất hiện một nốt đen đậm, hình dạng bất thường và đang lớn lên thì nên đi khám.
Người châu Á cần chú ý melanoma ở lòng bàn chân và móng
Đây là điểm rất quan trọng nhưng thường bị bỏ qua.
Ở người châu Á, melanoma vùng đầu chi có ý nghĩa đặc biệt. Tổn thương có thể xuất hiện tại lòng bàn chân, lòng bàn tay hoặc dưới móng.
Một số biểu hiện cần chú ý gồm:
- Vệt sắc tố sẫm màu dưới móng.
- Vùng sắc tố ở lòng bàn chân ngày càng lớn.
- Mảng da dày hoặc nổi lên.
- Tổn thương ngứa, loét hoặc chảy máu.
- Tổn thương khác rõ rệt so với vùng da xung quanh.
Không phải mọi vệt đen dưới móng đều là melanoma. Chấn thương và nhiều bệnh lành tính cũng có thể gây đổi màu móng.
Nhưng một vệt sắc tố mới xuất hiện hoặc thay đổi rõ rệt nên được bác sĩ da liễu đánh giá.
U hắc tố được chẩn đoán như thế nào?
Khám da
Bác sĩ kiểm tra tổn thương và những vùng da khác, đồng thời đánh giá hạch nếu cần.
Một dụng cụ gọi là kính soi da (dermoscope) có thể giúp quan sát các cấu trúc của tổn thương sắc tố rõ hơn so với mắt thường.
Sinh thiết
Nếu tổn thương nghi ngờ melanoma, bác sĩ có thể lấy tổn thương để kiểm tra dưới kính hiển vi.
Giải phẫu bệnh là bước quan trọng để xác định melanoma.
Bác sĩ giải phẫu bệnh còn đánh giá những đặc điểm của khối u có ý nghĩa đối với giai đoạn và điều trị.
Độ dày melanoma có quan trọng không?
Rất quan trọng.
Khác với việc chỉ nhìn đường kính nốt ruồi trên bề mặt, bác sĩ còn đặc biệt quan tâm đến khối u đã xâm lấn sâu xuống da bao nhiêu.
Độ dày của melanoma là một trong những yếu tố quan trọng để đánh giá nguy cơ và quyết định các bước tiếp theo.
Đó cũng là lý do một nốt sắc tố nhìn không quá lớn trên bề mặt vẫn có thể cần được đánh giá nghiêm túc.
Khi nào cần sinh thiết hạch gác?
Hạch gác (sentinel lymph node) là một trong những hạch đầu tiên mà tế bào ung thư có khả năng di chuyển đến từ khối u.
Ở một số bệnh nhân có melanoma với đặc điểm phù hợp, bác sĩ có thể cân nhắc sinh thiết hạch gác để kiểm tra xem đã có tế bào ung thư lan đến hạch hay chưa.
Không phải bệnh nhân melanoma nào cũng cần thực hiện thủ thuật này.
Có cần PET/CT hoặc MRI không?
Không phải cứ được chẩn đoán melanoma là cần PET/CT toàn thân.
Tài liệu nguồn lưu ý rằng những người mắc melanoma rất sớm có nguy cơ di căn thấp và có thể không cần các xét nghiệm xác định giai đoạn mở rộng.
Ở bệnh có nguy cơ cao hoặc nghi ngờ lan rộng, CT, PET/CT hoặc MRI có thể được sử dụng tùy tình huống.
U hắc tố có mấy giai đoạn?
Melanoma da được phân từ giai đoạn 0 đến giai đoạn IV.
Giai đoạn 0
Tế bào melanoma còn giới hạn ở lớp ngoài cùng của da. Đây còn gọi là melanoma tại chỗ (melanoma in situ).
Giai đoạn I–II
Khối u vẫn chủ yếu khu trú tại vị trí ban đầu nhưng được phân nhóm dựa trên những đặc điểm của khối u nguyên phát như độ dày và tình trạng loét.
Giai đoạn III
Ung thư đã có sự lan rộng tại vùng, chẳng hạn đến hạch bạch huyết hoặc một số vị trí da/mô dưới da lân cận.
Giai đoạn IV
Ung thư đã di căn xa, có thể đến các vị trí như phổi, gan, não, xương hoặc hạch xa.
Việc phân giai đoạn melanoma thực tế chi tiết hơn các mô tả đơn giản trên và cần dựa vào hệ thống TNM cùng kết quả giải phẫu bệnh.
Điều trị u hắc tố như thế nào?
Điều trị phụ thuộc vào giai đoạn, độ dày, vị trí khối u, tình trạng hạch, đặc điểm phân tử và sức khỏe người bệnh.
Phẫu thuật
Phẫu thuật là phương pháp quan trọng đối với melanoma còn khu trú.
Sau khi xác định melanoma, bác sĩ thường thực hiện cắt rộng tại chỗ, lấy khối u cùng một khoảng mô lành xung quanh phù hợp.
Ở melanoma mỏng và giai đoạn sớm, phẫu thuật có thể là điều trị duy nhất cần thiết.
Liệu pháp miễn dịch
Sự phát triển của liệu pháp miễn dịch đã làm thay đổi đáng kể điều trị melanoma tiến triển.
Các thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch có thể giúp hệ miễn dịch nhận diện và tấn công tế bào ung thư tốt hơn.
Tài liệu nguồn cũng đề cập các chiến lược miễn dịch khác như virus tiêu u và liệu pháp tế bào lympho thâm nhiễm khối u (TIL) trong những bối cảnh phù hợp.
Thuốc nhắm trúng đích
Một số melanoma mang những biến đổi phân tử có thể trở thành mục tiêu điều trị.
Ví dụ điển hình là đột biến BRAF.
Ở bệnh nhân có biến đổi phù hợp, thuốc nhắm vào con đường phân tử này có thể được sử dụng trong một số giai đoạn và tình huống điều trị.
Điều quan trọng là không phải mọi melanoma đều có BRAF và không phải cứ phát hiện một đột biến là sẽ có thuốc đích phù hợp.
Xạ trị
Xạ trị không phải phương pháp chính để loại bỏ phần lớn melanoma da giai đoạn sớm.
Tuy nhiên, nó có thể được sử dụng trong một số trường hợp bệnh tại vùng hoặc để kiểm soát tổn thương và triệu chứng khi ung thư đã lan đến những vị trí như não hoặc xương.
Hóa trị
Hóa trị hiện ít giữ vai trò trung tâm hơn trước trong melanoma da vì đã có những lựa chọn như miễn dịch và thuốc nhắm trúng đích hiệu quả hơn trong nhiều tình huống.
U hắc tố có chữa khỏi được không?
Có thể, đặc biệt khi melanoma được phát hiện ở giai đoạn sớm và còn khu trú.
Melanoma mỏng, chưa lan đến hạch hoặc cơ quan khác có thể được điều trị bằng phẫu thuật với mục tiêu chữa khỏi.
Khi bệnh đã tiến triển hoặc di căn, việc điều trị phức tạp hơn. Tuy nhiên, sự phát triển của liệu pháp miễn dịch và thuốc nhắm trúng đích đã cải thiện đáng kể lựa chọn điều trị cho nhiều bệnh nhân so với trước đây.
Tiên lượng của từng người phụ thuộc vào nhiều yếu tố nên không nên dùng một con số tỷ lệ sống chung để dự đoán thời gian sống của một bệnh nhân cụ thể.
Làm thế nào để phòng ngừa melanoma?
Không thể phòng ngừa tất cả melanoma, đặc biệt những thể không liên quan rõ với tia UV.
Tuy nhiên, có thể giảm nguy cơ melanoma da liên quan tia cực tím bằng cách:
- Hạn chế phơi nắng quá mức.
- Tránh để da bị cháy nắng.
- Sử dụng kem chống nắng phổ rộng.
- Mặc quần áo và đội mũ che chắn khi tiếp xúc ánh nắng mạnh.
- Tránh thiết bị tắm nắng phát tia UV.
- Quan sát những thay đổi bất thường trên da.
Có cần kiểm tra nốt ruồi thường xuyên không?
Tự quan sát da có thể giúp nhận biết những thay đổi mới.
Không chỉ nhìn vùng mặt và cánh tay. Nên chú ý cả:
Lưng – da đầu – lòng bàn tay – lòng bàn chân – kẽ ngón – móng tay và móng chân.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa ở người châu Á vì melanoma có thể xuất hiện ở vùng đầu chi.
Những người có nguy cơ cao có thể cần được bác sĩ da liễu theo dõi định kỳ và trong một số trường hợp sử dụng hình ảnh để theo dõi sự thay đổi của nốt ruồi theo thời gian.
Khi nào một nốt ruồi cần đi khám?
Nên kiểm tra khi phát hiện:
Nốt ruồi mới có hình dạng bất thường; nốt ruồi cũ thay đổi kích thước, màu sắc hoặc hình dạng; tổn thương có nhiều màu; loét hoặc chảy máu; một nốt trông hoàn toàn khác các nốt còn lại; hoặc vệt sắc tố bất thường dưới móng.
Không phải mọi nốt ruồi bất thường đều là melanoma. Nhưng melanoma được phát hiện càng sớm thì cơ hội điều trị triệt để càng cao, vì vậy không nên trì hoãn kiểm tra một tổn thương đang thay đổi.
Bài viết cung cấp thông tin y khoa tham khảo, không thay thế thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ.
