Chăm sóc bệnh nhân ung thư máu như thế nào?
Ung thư máu và quá trình điều trị có thể ảnh hưởng đến nhiều khía cạnh của cuộc sống, từ thể chất, dinh dưỡng, khả năng vận động cho đến tâm lý và sinh hoạt hằng ngày.
Người bệnh có thể thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, ăn uống kém, dễ nhiễm trùng, lo lắng hoặc gặp những tác dụng phụ liên quan đến điều trị như buồn nôn, loét miệng, giảm tế bào máu hoặc suy nhược.
Vì vậy, bên cạnh điều trị chuyên khoa, chăm sóc toàn diện hằng ngày đóng vai trò quan trọng trong việc giúp người bệnh duy trì thể trạng, giảm khó chịu và thích nghi tốt hơn với quá trình điều trị.
1. Duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý
Dinh dưỡng đầy đủ giúp cơ thể có năng lượng, hỗ trợ phục hồi mô và duy trì sức khỏe trong quá trình điều trị.
Người bệnh nên hướng đến chế độ ăn cân bằng với:
- Rau xanh và trái cây
- Ngũ cốc nguyên hạt
- Nguồn đạm như cá, thịt nạc, trứng, đậu hoặc các thực phẩm phù hợp khác
- Chất béo lành mạnh
- Sữa hoặc sản phẩm thay thế phù hợp
- Đủ nước mỗi ngày
Tuy nhiên, không phải người bệnh ung thư máu nào cũng cần cùng một chế độ ăn.
Nếu đang buồn nôn, tiêu chảy, loét miệng, giảm cân hoặc ăn uống rất kém, bác sĩ có thể đề nghị tư vấn với chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh khẩu phần phù hợp hơn.
Khi bị chán ăn
Có thể thử:
- Chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày
- Ưu tiên món dễ ăn nhưng giàu năng lượng và protein
- Ăn vào thời điểm cảm thấy ngon miệng nhất
- Hạn chế ép ăn quá nhiều trong một bữa
- Trao đổi với bác sĩ nếu sụt cân nhanh hoặc ăn uống giảm kéo dài
Khi bị loét miệng
Người bệnh có thể cảm thấy đau khi nhai hoặc nuốt.
Nên ưu tiên thức ăn mềm, dễ nuốt và hạn chế những món quá cay, quá chua, quá nóng hoặc có thể gây kích ứng niêm mạc miệng.
2. Phòng ngừa nhiễm trùng
Một số loại ung thư máu và nhiều phương pháp điều trị có thể làm giảm số lượng hoặc chức năng của bạch cầu, đặc biệt là bạch cầu trung tính.
Điều này khiến người bệnh dễ mắc nhiễm trùng hơn bình thường.
Các biện pháp đơn giản có thể bao gồm:
- Rửa tay thường xuyên
- Giữ vệ sinh răng miệng và cơ thể
- Hạn chế tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh truyền nhiễm
- Đeo khẩu trang khi cần đến nơi đông người hoặc theo hướng dẫn của đội ngũ điều trị
- Giữ thực phẩm sạch và được chế biến an toàn
- Không tự ý dùng thuốc kháng sinh
Người bệnh đang suy giảm miễn dịch cũng nên hỏi bác sĩ về tiêm chủng, vì một số vaccine có thể phù hợp trong khi một số loại vaccine sống có thể không được khuyến cáo trong những thời điểm nhất định.
3. Đặc biệt lưu ý khi người bệnh bị sốt
Ở người đang điều trị ung thư máu, đặc biệt khi có giảm bạch cầu trung tính, sốt có thể là dấu hiệu của nhiễm trùng nghiêm trọng.
Không nên tự theo dõi tại nhà quá lâu hoặc chỉ dùng thuốc hạ sốt mà không thông báo cho bác sĩ.
Người bệnh cần thực hiện đúng hướng dẫn của trung tâm điều trị về:
- Ngưỡng nhiệt độ cần liên hệ bệnh viện
- Số điện thoại cần gọi ngoài giờ
- Khi nào cần đến khoa cấp cứu
Đây là một trong những thông tin gia đình nên hỏi rõ ngay từ đầu quá trình điều trị.
4. Vận động ở mức phù hợp
Mệt mỏi là triệu chứng rất thường gặp ở người bệnh ung thư máu.
Tuy nhiên, nằm nghỉ hoàn toàn trong thời gian dài không phải lúc nào cũng có lợi.
Nếu sức khỏe cho phép, người bệnh có thể duy trì những hoạt động nhẹ như:
- Đi bộ
- Giãn cơ nhẹ nhàng
- Tập vận động theo hướng dẫn phục hồi chức năng
- Một số hình thức yoga hoặc vận động nhẹ phù hợp
Mục tiêu không phải là tập luyện với cường độ cao mà là duy trì khả năng vận động và hạn chế suy giảm thể lực.
Cần dừng vận động và thông báo với bác sĩ nếu xuất hiện:
- Chóng mặt
- Khó thở nhiều
- Đau ngực
- Chảy máu bất thường
- Mệt kiệt sức
- Sốt hoặc tình trạng sức khỏe đột ngột xấu đi
Nếu tiểu cầu rất thấp, thiếu máu nặng hoặc có nguy cơ chảy máu cao, bác sĩ có thể yêu cầu hạn chế một số hình thức vận động.
5. Nghỉ ngơi nhưng không cần nằm trên giường cả ngày
Người bệnh ung thư máu có thể cần nghỉ ngơi nhiều hơn bình thường.
Nên:
- Ngủ đủ
- Nghỉ giữa các hoạt động
- Ưu tiên những công việc quan trọng trong thời điểm có nhiều năng lượng nhất
- Chia nhỏ công việc thay vì cố hoàn thành tất cả cùng lúc
- Nhờ người thân hỗ trợ khi cần
Một cách đơn giản là coi năng lượng trong ngày như một “nguồn dự trữ”. Người bệnh nên sử dụng nguồn năng lượng này cho những việc quan trọng nhất và chủ động dành thời gian hồi phục.
6. Chăm sóc sức khỏe tinh thần
Chẩn đoán ung thư máu có thể khiến người bệnh cảm thấy:
- Lo lắng
- Buồn bã
- Sợ tái phát
- Mất ngủ
- Khó tập trung
- Cảm giác mất kiểm soát
- Lo về chi phí hoặc tương lai của gia đình
Những cảm xúc này có thể xuất hiện trong quá trình thích nghi với bệnh.
Một số người cảm thấy dễ chịu hơn khi:
- Nói chuyện với người thân
- Viết nhật ký
- Thiền hoặc tập thở
- Duy trì sở thích
- Tham gia hoạt động phù hợp với thể trạng
- Trao đổi với những người từng trải qua hoàn cảnh tương tự
- Gặp chuyên gia tâm lý khi cần
Nếu cảm giác buồn bã hoặc lo âu kéo dài, ảnh hưởng đến ăn ngủ, sinh hoạt hoặc khả năng thực hiện các hoạt động hằng ngày, người bệnh nên trao đổi với đội ngũ điều trị.
7. Người chăm sóc có thể hỗ trợ như thế nào?
Người thân đóng vai trò rất quan trọng, nhưng việc chăm sóc hiệu quả không có nghĩa phải làm thay người bệnh mọi việc.
Gia đình có thể hỗ trợ bằng cách:
- Đi cùng trong những buổi khám quan trọng
- Ghi lại những câu hỏi cần hỏi bác sĩ
- Giúp theo dõi lịch dùng thuốc và tái khám
- Chuẩn bị thực phẩm phù hợp
- Quan sát các dấu hiệu bất thường
- Hỗ trợ di chuyển hoặc sinh hoạt khi người bệnh mệt
- Lắng nghe thay vì liên tục đưa ra lời khuyên
Người bệnh nên được khuyến khích tham gia các quyết định và duy trì mức độ tự lập phù hợp với sức khỏe của mình.
8. Người chăm sóc cũng cần chăm sóc bản thân
Chăm sóc người mắc ung thư máu có thể kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm và gây áp lực lớn cho người thân.
Người chăm sóc cũng có thể gặp:
- Mất ngủ
- Kiệt sức
- Căng thẳng
- Lo lắng
- Khó duy trì công việc
- Cảm giác tội lỗi khi dành thời gian cho bản thân
Vì vậy, người chăm sóc cần:
- Có thời gian nghỉ
- Chia sẻ trách nhiệm với các thành viên khác
- Duy trì ăn uống và giấc ngủ
- Tiếp tục một số hoạt động cá nhân
- Tìm sự trợ giúp khi cảm thấy quá tải
Một người chăm sóc khỏe mạnh về thể chất và tinh thần sẽ có khả năng đồng hành với bệnh nhân tốt hơn trong thời gian dài.
9. Quản lý tác dụng phụ của điều trị
Tác dụng phụ phụ thuộc vào loại bệnh và phương pháp điều trị.
Người bệnh có thể gặp:
- Mệt mỏi
- Buồn nôn hoặc nôn
- Chán ăn
- Loét miệng
- Táo bón hoặc tiêu chảy
- Rụng tóc với một số loại hóa trị
- Thiếu máu
- Giảm tiểu cầu
- Giảm bạch cầu
- Tê hoặc đau đầu chi với một số thuốc
Không nên cố gắng chịu đựng các tác dụng phụ trong im lặng.
Nhiều triệu chứng có thể được cải thiện bằng thuốc hỗ trợ, điều chỉnh dinh dưỡng hoặc thay đổi kế hoạch chăm sóc. Người bệnh nên báo cho bác sĩ về những triệu chứng ảnh hưởng đáng kể đến ăn uống, giấc ngủ hoặc sinh hoạt.
10. Theo dõi các dấu hiệu cần đi khám ngay
Người bệnh nên được hướng dẫn rõ về những dấu hiệu cảnh báo cần liên hệ bác sĩ hoặc đến bệnh viện.
Tùy từng trường hợp, những dấu hiệu đáng chú ý có thể gồm:
- Sốt
- Khó thở tăng dần
- Chảy máu không cầm
- Đau đầu dữ dội hoặc thay đổi ý thức
- Nôn nhiều hoặc không thể uống nước
- Tiêu chảy nặng
- Giảm lượng nước tiểu
- Đau ngực
- Nhiễm trùng tại vị trí catheter hoặc đường truyền
- Yếu liệt hoặc triệu chứng thần kinh mới xuất hiện
Bệnh nhân và gia đình nên hỏi đội ngũ điều trị cụ thể trường hợp nào cần đến cấp cứu ngay, vì mức độ nguy hiểm có thể khác nhau tùy tình trạng máu và phương pháp điều trị.
11. Không tự ý dùng thực phẩm chức năng hoặc thuốc bổ
Nhiều người bệnh ung thư máu tìm kiếm vitamin, thảo dược hoặc thực phẩm chức năng với mong muốn tăng sức đề kháng.
Tuy nhiên, một số sản phẩm có thể:
- Tương tác với thuốc ung thư
- Ảnh hưởng đến đông máu
- Tác động đến gan hoặc thận
- Làm thay đổi hiệu quả của một số phương pháp điều trị
Vì vậy, người bệnh nên thông báo với bác sĩ tất cả thuốc, vitamin, thảo dược và thực phẩm bổ sung đang sử dụng.
Không nên tự ý ngừng thuốc điều trị chuẩn để chuyển sang sản phẩm bổ sung chưa được chứng minh hiệu quả.
12. Có nên tham gia nhóm hỗ trợ bệnh nhân?
Với nhiều người, nhóm hỗ trợ có thể giúp giảm cảm giác cô lập.
Việc gặp hoặc trao đổi với những người có trải nghiệm tương tự có thể mang lại:
- Sự đồng cảm
- Kinh nghiệm thực tế
- Hỗ trợ tâm lý
- Gợi ý cách thích nghi với sinh hoạt trong thời gian điều trị
Tuy nhiên, kinh nghiệm của người bệnh khác không thể thay thế chỉ định của bác sĩ.
Một phương pháp phù hợp với người này có thể không phù hợp với người khác, ngay cả khi họ cùng được chẩn đoán “ung thư máu”.
13. Người bệnh ung thư máu có thể sống và sinh hoạt bình thường không?
Điều này phụ thuộc vào loại bệnh, giai đoạn điều trị và tình trạng sức khỏe.
Một số bệnh ung thư máu cần điều trị tích cực trong thời gian ngắn. Một số bệnh khác có thể được kiểm soát trong nhiều năm và người bệnh vẫn duy trì công việc, gia đình và các hoạt động thường ngày.
Điều quan trọng là điều chỉnh nhịp sống phù hợp với từng giai đoạn của bệnh, thay vì cố gắng duy trì mọi hoạt động như trước khi mắc bệnh.
Những điều người bệnh ung thư máu nên nhớ
Chăm sóc tốt không chỉ là uống thuốc đúng giờ.
Một kế hoạch chăm sóc toàn diện cần quan tâm đồng thời đến:
Điều trị bệnh – dinh dưỡng – phòng nhiễm trùng – vận động – nghỉ ngơi – sức khỏe tinh thần – hỗ trợ gia đình.
Người bệnh cũng nên chủ động hỏi bác sĩ:
- Tôi cần tránh những thực phẩm nào?
- Khi nào sốt cần đến bệnh viện?
- Tôi có thể tập thể dục ở mức nào?
- Tôi có cần kiêng nơi đông người không?
- Tôi có được tiêm vaccine không?
- Tôi nên làm gì khi ăn uống kém?
- Tôi có thể sử dụng vitamin hoặc thực phẩm bổ sung không?
- Những dấu hiệu nào cần đi cấp cứu?
Biết trước cách xử trí những tình huống thường gặp sẽ giúp người bệnh và gia đình cảm thấy chủ động hơn trong hành trình điều trị.
Thông tin trong bài mang tính tham khảo và không thay thế hướng dẫn cá thể hóa của bác sĩ hoặc đội ngũ điều trị.
