Hóa mô miễn dịch, PD-L1 và xét nghiệm gen là gì?

Hóa mô miễn dịch, PD-L1 và xét nghiệm gen là gì?

Khi được chẩn đoán ung thư, người bệnh thường gặp nhiều thuật ngữ mới như hóa mô miễn dịch (IHC), PD-L1, xét nghiệm gen hay NGS. Đây không phải là những xét nghiệm giống nhau, nhưng chúng có một điểm chung: giúp bác sĩ hiểu rõ hơn đặc điểm của khối u để lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Có thể hiểu đơn giản:

Hóa mô miễn dịch giúp xem tế bào ung thư có những dấu ấn protein nào.
PD-L1 là một dấu ấn có thể giúp bác sĩ cân nhắc thuốc miễn dịch trong một số loại ung thư.
Xét nghiệm gen giúp tìm những thay đổi trong DNA hoặc RNA của tế bào ung thư, trong đó một số thay đổi có thể liên quan đến thuốc điều trị đích.

Hai ví dụ dễ hình dung nhất là ung thư vú và ung thư phổi.

Hóa mô miễn dịch là gì?

Khi nghi ngờ ung thư, bác sĩ thường lấy một phần khối u bằng sinh thiết hoặc phẫu thuật. Mẫu mô sau đó được bác sĩ giải phẫu bệnh kiểm tra dưới kính hiển vi.

Trong nhiều trường hợp, chỉ quan sát hình dạng tế bào chưa cung cấp đủ thông tin. Bác sĩ cần làm thêm hóa mô miễn dịch – IHC (Immunohistochemistry).

Hiểu đơn giản, hóa mô miễn dịch là phương pháp giúp tìm những protein hoặc dấu ấn đặc trưng trong tế bào ung thư.

Nhờ đó, bác sĩ có thể hiểu rõ hơn khối u thuộc loại nào, có nguồn gốc từ đâu và có những đặc điểm nào có thể ảnh hưởng đến lựa chọn điều trị.

Ví dụ: hóa mô miễn dịch trong ung thư vú

Sau khi sinh thiết xác định ung thư vú, bác sĩ thường cần đánh giá một số dấu ấn quan trọng như ER, PR và HER2.

Giả sử bệnh nhân có kết quả:

ER dương tính – PR dương tính – HER2 âm tính.

Điều này cho thấy tế bào ung thư có thụ thể hormone. Tùy giai đoạn và những đặc điểm khác, thuốc nội tiết có thể đóng vai trò quan trọng trong điều trị.

Một bệnh nhân khác có kết quả:

HER2 dương tính.

Trong trường hợp phù hợp, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc điều trị hướng HER2.

Như vậy, dù cùng mắc ung thư vú, đặc điểm của khối u khác nhau có thể dẫn đến phương pháp điều trị khác nhau.

Hóa mô miễn dịch có phải xét nghiệm gen không?

Không.

Đây là điểm rất dễ nhầm.

Hóa mô miễn dịch chủ yếu kiểm tra protein mà tế bào đang biểu hiện, trong khi xét nghiệm gen/phân tử tìm những thay đổi trong DNA hoặc RNA.

Có thể nhớ đơn giản:

Hóa mô miễn dịch nhìn vào protein. Xét nghiệm gen nhìn vào những thay đổi trong vật liệu di truyền của tế bào ung thư.

PD-L1 là gì?

PD-L1 là một protein có thể xuất hiện trên tế bào ung thư và một số tế bào miễn dịch.

Bình thường, hệ miễn dịch có khả năng nhận biết và tấn công những tế bào bất thường. Tuy nhiên, tế bào ung thư có nhiều cách để né tránh sự tấn công này.

Con đường PD-1/PD-L1 là một trong những cơ chế liên quan đến quá trình đó.

Có thể hình dung một cách đơn giản: một số tế bào ung thư sử dụng tín hiệu PD-L1 để làm giảm hoạt động tấn công của tế bào miễn dịch.

Một số thuốc miễn dịch hiện nay có thể chặn con đường này, từ đó giúp hệ miễn dịch có cơ hội nhận biết và chống lại tế bào ung thư tốt hơn ở những bệnh nhân phù hợp.

Xét nghiệm PD-L1 để làm gì?

Trong một số loại ung thư, bác sĩ có thể xét nghiệm PD-L1 để hỗ trợ quyết định có sử dụng một số thuốc miễn dịch hay không.

PD-L1 thường được kiểm tra trên mẫu mô bằng phương pháp hóa mô miễn dịch.

Vì vậy:

PD-L1 là dấu ấn cần kiểm tra, còn hóa mô miễn dịch là phương pháp được dùng để kiểm tra dấu ấn đó.

Ví dụ: PD-L1 trong ung thư phổi

Giả sử một bệnh nhân mắc ung thư phổi không tế bào nhỏ giai đoạn tiến xa và có kết quả:

PD-L1 TPS = 60%.

Con số 60% này không có nghĩa ung thư đã tiến triển 60% và cũng không có nghĩa bệnh nhân có 60% khả năng khỏi bệnh.

Đây là một cách thể hiện mức độ PD-L1 trên tế bào ung thư theo hệ thống chấm điểm được sử dụng.

Trong một số trường hợp, kết quả PD-L1 có thể giúp bác sĩ cân nhắc liệu pháp miễn dịch.

Tuy nhiên, không thể chỉ nhìn vào PD-L1 để quyết định thuốc. Bác sĩ còn phải xem xét loại ung thư, giai đoạn bệnh, tình trạng sức khỏe và đặc biệt là các xét nghiệm phân tử cần thiết.

PD-L1 cao có chắc chắn đáp ứng thuốc miễn dịch không?

Không.

PD-L1 cao có thể liên quan đến khả năng hưởng lợi từ một số liệu pháp miễn dịch trong những bệnh cảnh nhất định, nhưng không đảm bảo thuốc chắc chắn hiệu quả.

Ngược lại, PD-L1 thấp hoặc âm tính cũng không phải lúc nào đồng nghĩa với việc bệnh nhân hoàn toàn không thể sử dụng miễn dịch.

Do đó:

PD-L1 là một phần của “bức tranh điều trị”, không phải kết quả duy nhất quyết định có dùng thuốc miễn dịch hay không.

Xét nghiệm gen trong ung thư là gì?

Tế bào ung thư có thể chứa những thay đổi trong DNA hoặc RNA khiến tế bào phát triển và nhân lên bất thường.

Xét nghiệm phân tử/gen giúp bác sĩ tìm những thay đổi này.

Một kỹ thuật thường được sử dụng là NGS – Next-Generation Sequencing (giải trình tự thế hệ mới). Tùy loại xét nghiệm, NGS có thể khảo sát nhiều gen và nhiều dạng biến đổi cùng lúc.

Mục tiêu quan trọng trong một số bệnh ung thư là xác định xem khối u có biến đổi phân tử đã có thuốc điều trị phù hợp hay không.

Ví dụ: xét nghiệm gen trong ung thư phổi

Giả sử hai bệnh nhân đều mắc ung thư biểu mô tuyến của phổi giai đoạn IV.

Bệnh nhân thứ nhất được xét nghiệm và phát hiện một đột biến EGFR có ý nghĩa điều trị.

Trong bệnh cảnh phù hợp, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc đích tác động vào EGFR.

Bệnh nhân thứ hai không có đột biến EGFR nhưng có thể được kiểm tra các biến đổi khác như ALK, ROS1, BRAF, RET, MET, KRAS và những biomarker phân tử phù hợp khác.

Nếu không phát hiện biến đổi có thuốc đích phù hợp, điều đó không có nghĩa bệnh nhân hết lựa chọn điều trị. Bác sĩ có thể dựa thêm vào PD-L1 và các yếu tố khác để cân nhắc miễn dịch, hóa trị kết hợp miễn dịch hoặc phương pháp phù hợp khác.

Đây là lý do hai bệnh nhân cùng mắc ung thư phổi giai đoạn IV vẫn có thể được điều trị bằng những loại thuốc khác nhau.

Xét nghiệm gen trong ung thư vú thì sao?

Ung thư vú là một ví dụ rất tốt để thấy rằng hóa mô miễn dịch và xét nghiệm gen không phải một.

Nếu kết quả ghi:

ER âm tính – PR âm tính – HER2 dương tính

thì đây chủ yếu là thông tin về các biomarker của khối u, không nên gọi chung là “kết quả xét nghiệm gen”.

Trong một số trường hợp, bệnh nhân ung thư vú có thể được chỉ định xét nghiệm BRCA1, BRCA2 hoặc các gen khác.

Lúc này cần phân biệt mục đích xét nghiệm. Bác sĩ có thể đang tìm biến đổi của khối u để hỗ trợ điều trị, hoặc thực hiện xét nghiệm di truyền germline để xác định người bệnh có mang biến đổi di truyền liên quan đến nguy cơ ung thư hay không.

Hai loại xét nghiệm này có ý nghĩa khác nhau.

Có đột biến gen là chắc chắn có thuốc đích?

Không.

Một báo cáo xét nghiệm có thể phát hiện nhiều biến đổi, nhưng không phải biến đổi nào cũng có thuốc tương ứng.

Một số biến đổi đã có thuốc phù hợp với chính loại ung thư đó. Một số chỉ có ý nghĩa trong những hoàn cảnh nhất định. Một số khác vẫn đang được nghiên cứu hoặc chưa rõ ý nghĩa đối với điều trị.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là:

“Tôi có đột biến gen không?”

Mà nên là:

“Biến đổi này có ý nghĩa đối với bệnh của tôi không và hiện có thuốc phù hợp hay không?”

Hóa mô miễn dịch, PD-L1 và xét nghiệm gen khác nhau như thế nào?

	Hóa mô miễn dịch (IHC)	PD-L1	Xét nghiệm gen/NGS
Hiểu đơn giản	Tìm các dấu ấn protein của tế bào	Một dấu ấn liên quan đến miễn dịch	Tìm các biến đổi trong DNA/RNA
Ví dụ	ER, PR, HER2 trong ung thư vú	PD-L1 trong ung thư phổi	EGFR, ALK, ROS1… trong ung thư phổi
Có thể giúp gì?	Hỗ trợ xác định loại ung thư và lựa chọn điều trị	Hỗ trợ lựa chọn miễn dịch trong một số trường hợp	Có thể tìm mục tiêu cho thuốc đích
Có phải xét nghiệm gen?	Không	Không	Có thể phân tích nhiều gen cùng lúc

Vì sao những xét nghiệm này ngày càng quan trọng?

Điều trị ung thư hiện nay không chỉ dựa vào câu hỏi “ung thư nằm ở đâu?” hay “đang ở giai đoạn mấy?”.

Trong nhiều loại ung thư, bác sĩ còn cần biết khối u có đặc điểm sinh học và phân tử như thế nào.

Ví dụ, hai bệnh nhân cùng mắc ung thư vú nhưng một người có ER dương tính, người kia có HER2 dương tính. Hướng điều trị có thể khác nhau.

Hai bệnh nhân cùng mắc ung thư phổi nhưng một người có đột biến EGFR, người còn lại không có mục tiêu thuốc đích phù hợp và có mức PD-L1 khác. Hướng điều trị cũng có thể khác nhau.

Đây là một phần quan trọng của điều trị ung thư cá thể hóa.

Điều người bệnh cần nhớ

Không cần ghi nhớ tất cả những thuật ngữ phức tạp. Có thể tóm tắt bằng ba câu:

Hóa mô miễn dịch: giúp bác sĩ tìm các dấu ấn protein quan trọng của tế bào ung thư.

PD-L1: là một biomarker có thể hỗ trợ lựa chọn thuốc miễn dịch trong một số loại ung thư.

Xét nghiệm gen: giúp tìm những biến đổi DNA/RNA của khối u, trong đó một số biến đổi có thể liên quan đến thuốc điều trị đích.

Quan trọng hơn, không một xét nghiệm đơn lẻ nào tự quyết định toàn bộ phác đồ.

Bác sĩ cần kết hợp kết quả sinh thiết, loại ung thư, giai đoạn bệnh, hóa mô miễn dịch, biomarker, xét nghiệm phân tử và tình trạng sức khỏe của người bệnh trước khi lựa chọn điều trị.

Vì vậy, khi nhận một kết quả như HER2 dương tính, PD-L1 60% hay EGFR có đột biến, câu hỏi hữu ích nhất để trao đổi với bác sĩ là:

“Kết quả này có ý nghĩa gì đối với bệnh của tôi và có làm thay đổi lựa chọn điều trị hay không?”

Bài viết cung cấp kiến thức y khoa tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa.