Có một điều rất dễ khiến người bệnh hoang mang khi xem kết quả PET:
Thấy một vùng “sáng” lên trên phim và lập tức nghĩ rằng ung thư ở đó đang hoạt động mạnh.
Ngày trước tôi cũng từng nhìn PET theo cách khá đơn giản như vậy.
Sau quá trình điều trị ung thư tại Singapore, rồi có cơ hội tiếp xúc với thêm nhiều người bệnh, tôi mới hiểu:
PET rất quan trọng, nhưng không thể chỉ nhìn một vùng sáng rồi kết luận đó chắc chắn là ung thư.
PET thực chất đang nhìn thấy điều gì?
Trong ung thư, loại PET thường gặp là FDG PET/CT.
Trước khi chụp, người bệnh được sử dụng một chất đánh dấu phóng xạ là FDG, có cấu trúc tương tự glucose.
Những mô có mức chuyển hóa glucose cao có thể hấp thu FDG nhiều hơn và thể hiện rõ trên hình ảnh.
Nhiều tế bào ung thư có hoạt động chuyển hóa cao, vì vậy PET/CT có thể giúp bác sĩ phát hiện và đánh giá những vùng nghi ngờ.
Đây cũng là lý do PET/CT được sử dụng trong một số bệnh ung thư để hỗ trợ:
- Đánh giá mức độ bệnh.
- Tìm kiếm những vị trí nghi ngờ khác.
- Theo dõi đáp ứng với điều trị trong những tình huống phù hợp.
- Đánh giá lại bệnh sau hoặc trong quá trình điều trị.
Nhưng có một điểm người bệnh cần hiểu:
FDG không phải chất chỉ tế bào ung thư mới hấp thu.
“Sáng” trên PET chưa chắc là ung thư
Đây là điều tôi thấy rất đáng để người bệnh biết trước khi tự xem phim hoặc đọc kết quả.
Một vùng hấp thu FDG cao có thể liên quan đến ung thư.
Nhưng viêm, nhiễm trùng và một số hoạt động sinh lý bình thường của cơ thể cũng có thể làm tăng hấp thu FDG.
Một số cơ quan vốn có mức sử dụng glucose cao.
Não là một ví dụ rất rõ.
Cơ tim cũng có thể hấp thu FDG với mức độ thay đổi tùy điều kiện chuyển hóa.
Ngoài ra còn có những vị trí mà hoạt động cơ, phản ứng viêm hoặc những thay đổi sau điều trị có thể ảnh hưởng đến hình ảnh.
Vì vậy:
“Có vùng sáng” không đồng nghĩa với “chắc chắn có tế bào ung thư ở đó”.
Và ngược lại, PET cũng không phải một xét nghiệm hoàn hảo có thể phát hiện mọi tổn thương ung thư trong mọi tình huống.
Trường hợp của chính tôi: Khối u từ khoảng 4,5 cm xuống còn khoảng 3,5 cm
Khi tôi bắt đầu điều trị ung thư phổi, khối u trên hình ảnh ban đầu khoảng 4,5 cm.
Sau vài tháng điều trị tích cực trước khi phẫu thuật, bác sĩ đánh giá lại.
Kích thước khối u lúc đó giảm xuống còn khoảng 3,5 cm.
Nhưng bác sĩ không chỉ nhìn kích thước.
Một điều khác cũng được quan tâm là mức độ hấp thu trên PET đã giảm đi khá nhiều so với trước điều trị.
Ngày đó, với tôi, nhìn thấy khối u nhỏ đi đã là một tín hiệu rất đáng mừng.
Sau này tôi mới hiểu thêm rằng khi đánh giá đáp ứng, bác sĩ có thể phải nhìn cả sự thay đổi về kích thước, chuyển hóa và toàn bộ bối cảnh bệnh, chứ không chỉ một con số.
Có người sau điều trị, vùng “sáng” gần như không còn
Tôi cũng từng chứng kiến một anh bệnh nhân sau một số đợt điều trị bằng hóa trị kết hợp miễn dịch.
Khi đánh giá lại, vùng hấp thu trước đó giảm rất rõ, gần như không còn biểu hiện như trước.
Đó là một tín hiệu tích cực trong quá trình theo dõi đáp ứng.
Nhưng ngay cả trong tình huống này, tôi cũng không nghĩ người bệnh nên tự kết luận:
“PET hết sáng nghĩa là hết ung thư.”
Đây là một nhầm lẫn rất dễ xảy ra.
PET cho bác sĩ một phần thông tin về hoạt động chuyển hóa tại thời điểm chụp.
Việc đánh giá bệnh còn phải đặt cùng với CT, MRI nếu cần, giải phẫu bệnh, xét nghiệm, diễn tiến trước đó và đặc điểm của từng loại ung thư.
SUV cao có phải ung thư càng nặng?
Khi bắt đầu tìm hiểu PET, nhiều người sẽ gặp một chỉ số gọi là SUV.
Sau đó rất dễ hình thành cách suy nghĩ:
SUV càng cao = ung thư càng nặng.
Không nên hiểu đơn giản như vậy.
SUV là một chỉ số giúp mô tả mức độ hấp thu chất đánh dấu tại một vùng, nhưng nó có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố liên quan đến người bệnh, kỹ thuật chụp, thời điểm đo và bản thân tổn thương.
Bác sĩ có thể sử dụng SUV như một phần trong quá trình đánh giá.
Nhưng một con số SUV đơn lẻ không đủ để xác định giai đoạn, mức độ nguy hiểm hay tiên lượng của một bệnh ung thư.
Điều đáng quan tâm hơn thường là toàn bộ bối cảnh và, trong những trường hợp được theo dõi bằng PET, sự thay đổi qua các lần đánh giá.
Vì sao PET sau điều trị đôi khi khó đọc hơn mình tưởng?
Đây là một điều rất thực tế.
Sau phẫu thuật, xạ trị hoặc một số phương pháp điều trị khác, cơ thể có thể xuất hiện những thay đổi liên quan đến viêm và quá trình hồi phục.
Những thay đổi đó đôi khi cũng ảnh hưởng đến mức hấp thu FDG.
Vì vậy thời điểm chụp và bối cảnh điều trị rất quan trọng.
Nếu người bệnh vừa trải qua một can thiệp rồi thấy trên kết quả có một vùng tăng hấp thu, không nên lập tức tự kết luận rằng:
“Ung thư lại hoạt động.”
Bác sĩ cần biết trước đó người bệnh đã điều trị gì, ở vị trí nào và cách lần điều trị bao lâu để diễn giải hình ảnh phù hợp hơn.
Bác sĩ không đọc PET bằng cách chỉ tìm những điểm sáng
Đây có lẽ là điều tôi hiểu khác nhất so với thời mình mới mắc bệnh.
Người bệnh nhìn phim thường chỉ quan tâm:
Chỗ nào sáng?
Nhưng bác sĩ phải đặt nhiều thông tin cạnh nhau.
Vị trí đó nằm ở đâu?
Mức hấp thu như thế nào?
Hình dạng và kích thước tổn thương ra sao?
CT đi kèm cho thấy gì?
So với phim trước, tổn thương tăng, giảm hay ổn định?
Người bệnh vừa trải qua phương pháp điều trị nào?
Có yếu tố viêm hoặc nhiễm trùng nào cần lưu ý không?
Và kết quả này có phù hợp với toàn bộ diễn tiến bệnh hay không?
Chính việc so sánh theo thời gian đôi khi cung cấp thông tin rất có giá trị.
Một điểm sáng đơn độc chỉ là một phần của bức tranh.
Một ví dụ tôi từng gặp khiến điều này càng rõ hơn
Tôi từng biết một trường hợp điều trị ung thư hạch lymphoma.
Sau 4 chu kỳ hóa trị, những tổn thương lymphoma đáp ứng rất tốt.
Nhưng có một nốt nhỏ ở phổi đã xuất hiện từ trước vẫn tiếp tục biểu hiện bất thường và không thay đổi theo cách những tổn thương lymphoma khác đã thay đổi.
Điều đó khiến bác sĩ đặt câu hỏi:
Liệu nốt phổi này có thực sự thuộc cùng một bệnh hay không?
Sau khi đánh giá thêm và sinh thiết, kết quả cho thấy đó là một ung thư phổi nguyên phát riêng biệt.
Trường hợp này giúp tôi hiểu rất rõ một điều:
Không phải cứ thấy một điểm bất thường trên PET của người đang mắc ung thư thì mặc nhiên cho rằng nó là cùng một loại ung thư.
Cách từng tổn thương thay đổi theo thời gian cũng có thể cung cấp manh mối để bác sĩ quyết định có cần kiểm tra thêm hay không.
Khi nhận kết quả PET, thay vì hỏi “còn sáng không?”, hãy hỏi gì?
Nếu là tôi bây giờ, tôi sẽ không chỉ hỏi bác sĩ:
“PET của tôi còn sáng không?”
Tôi sẽ muốn hiểu rõ hơn:
Vùng tăng hấp thu này nằm ở đâu và bác sĩ nghĩ nguyên nhân có khả năng là gì?
So với PET trước, mức hấp thu thay đổi thế nào?
Kích thước tổn thương có thay đổi cùng chiều hay không?
Có khả năng đây là viêm hoặc thay đổi sau điều trị không?
Kết quả PET này có làm thay đổi kế hoạch điều trị hiện tại không?
Có cần CT, MRI, sinh thiết hoặc một xét nghiệm khác để xác định thêm không?
Đó là những câu hỏi giúp người bệnh hiểu ý nghĩa của kết quả, thay vì chỉ sợ một điểm sáng trên màn hình.
Điều khiến người bệnh hoang mang đôi khi không phải bản thân kết quả
Sau hành trình điều trị của mình, tôi mới thấy nhiều thứ trong ung thư phức tạp hơn rất nhiều so với những gì tôi tưởng lúc ban đầu.
Ngày trước:
Thấy khối u nhỏ đi → tôi nghĩ tốt.
Thấy PET giảm sáng → tôi nghĩ tốt.
Thấy một vùng sáng → tôi lo ung thư.
Những cách hiểu đó không hoàn toàn vô lý.
Nhưng chúng chưa đủ.
Bây giờ, khi nhìn một kết quả PET, điều tôi quan tâm hơn là:
So với lần trước, điều gì đã thay đổi?
Bác sĩ giải thích thay đổi đó như thế nào?
Và quan trọng nhất, kết quả này có ý nghĩa gì đối với bước điều trị tiếp theo?
Bởi đôi khi điều khiến người bệnh hoang mang nhất không phải là một kết quả xấu.
Mà là nhìn thấy một kết quả nhưng chưa hiểu nó thực sự đang nói điều gì.
Bài viết chia sẻ kiến thức và trải nghiệm cá nhân trong quá trình điều trị ung thư tại Singapore. PET/CT phải được bác sĩ chuyên môn diễn giải cùng các hình ảnh, xét nghiệm và diễn tiến lâm sàng; người bệnh không nên tự kết luận một vùng tăng hấp thu là ung thư chỉ dựa vào hình ảnh PET.
